Ludzie różnią się tym czy bliskość okazują raczej tempem, ekspresją i wchodzeniem sobie w słowo, czy raczej pauzą, taktem i niewymuszaniem. Deborah Tannen, socjolingwistka z Georgetown University, analizuje jak podobieństwa i różnice w stylu konwersacyjnym wpływają na relacje.
Główna teza Deborah Tannen brzmi tak: wiele konfliktów nie wynika ze złej woli, złego charakteru czy braku miłości, lecz z różnych, zwykle nieuświadomionych nawyków mówienia, których każdy z nas nauczył się w swoim środowisku dorastania i na które wpływa wiele różnych czynników.
METAKOMUNIKATY
Kluczowe jest rozróżnienie między komunikatem a metakomunikatem. Komunikat to dosłowna treść wypowiedzi. Metakomunikat to to, co sposób mówienia przekazuje o relacji i o nastawieniu mówiącego. Ludzie reagują przede wszystkim na metakomunikaty. Dlatego spór o to, "co zostało powiedziane", często dotyczy w rzeczywistości tego, "jak to zostało powiedziane" i co ten sposób mówienia miał znaczyć.
Słowa przekazują informacje, natomiast sposób, w jaki je wypowiadamy - jak głośno, jak szybko, z jaką intonacją i na co kładziemy nacisk - komunikuje, co w naszym zamierzeniu robimy: droczymy się, flirtujemy, wyjaśniamy czy strofujemy; czy jesteśmy nastawieni serdecznie, rozgniewani czy zdziwieni; czy chcemy się zbliżyć, czy wycofać. Innymi słowy, to, jak mówimy to, co mówimy, przekazuje znaczenia społeczne (tłum. własne, Tannen, 1986, s. 16).
Tannen pokazuje, z jakich elementów składa się styl. Należą do nich tempo mówienia i długość pauz, głośność i intonacja, stopień bezpośredniości, wchodzenie sobie w słowo, sposób zadawania pytań, opowiadania historii i żartowania. Gdy dwie osoby mają różne normy, każda odczytuje zachowanie drugiej przez własny filtr. Ktoś, kto robi krótkie pauzy, zaczyna mówić, zanim rozmówca przyzwyczajony do dłuższych przerw zdąży zabrać głos. Ten pierwszy może mieć potem wrażenie, że drugi nie ma nic do powiedzenia, a ten drugi może czuć się zagłuszany (warto zauważyć, że tempo jest względne. Ta sama osoba może zagłuszać innych w jednym towarzystwie i nie dochodzić do głosu w innym). Podobnie mówienie "na zakładkę" w jednych środowiskach wyraża zaangażowanie i entuzjazm, a w innych jest odbierane jako niegrzeczne przerywanie.
DWA STYLE KONWERSACJI
W swojej pracy Conversational Style: Analyzing Talk Among Friends (1984) Tannen zdefiniowała styl wysokiego zaangażowania (high-involvement) i styl wysokiej taktowności (high-considerateness) jako sposoby prowadzenia konwersacji. Różnica między nimi sprowadza się do odmiennego rozumienia uprzejmości i budowania relacji w dialogu. Osoby preferujące styl wysokiego zaangażowania tworzą więź poprzez dynamikę: szybkie tempo, żywą ekspresję i kooperacyjne nakładanie się wypowiedzi, co traktują jako dowód zaangażowania i współuczestniczenia w rozmowie, i solidarności. Z kolei rozmówcy posługujący się stylem wysokiej taktowności chronią autonomię drugiej osoby; wyznacznikiem szacunku jest dla nich pozostawianie wyraźnych pauz, cierpliwe czekanie na koniec wypowiedzi partnera i powstrzymywanie się od przerywania.
(Tannen traktuje oba style jako różne rozłożenie akcentów na kontinuum, a nie jako rozłączne typy).
"Mówienie nie wprost, sposoby zadawania pytań czy uprzejmego odmawiania to elementy stylu konwersacyjnego. Wysyłamy też sygnały poprzez tempo i głośność mówienia, intonację i dobór słów, a także poprzez to, co właściwie mówimy i kiedy. Te językowe tryby nieustannie się obracają, napędzając nasze rozmowy, ale ich nie dostrzegamy, ponieważ myślimy w kategoriach intencji (nieuprzejmie, uprzejmie, z zainteresowaniem) i charakteru (ona jest miła, on nie)". (tłum. własne, Tannen, 1986, s. 12-13)
| Cecha komunikacyjna | Styl wysokiego zaangażowania | Styl wysokiej taktowności |
| Główny priorytet | Solidarność i wspólny entuzjazm | Autonomia i przestrzeń rozmówcy |
| Tempo rozmowy | Szybkie, dynamiczne | Spokojne, zrównoważone |
| Pauzy między zdaniami | Minimalne lub całkowity brak | Wyraźne, akceptowane |
| Nakładanie się głosów | Kooperatywne (okazywanie wsparcia) | Intruzywne (niegrzeczne przerywanie) |
| Ekspresja wokalna | Wyrazista, duża zmienność intonacji | Stonowana, równomierna |
| Zarządzanie tematem | Nagłe przeskoki, wtrącanie anegdot | Liniowe, dopytywanie rozmówcy |
| Interpretacja ciszy | Chłód, odrzucenie, brak uwagi | Szacunek, namysł, uprzejmość |
"Ludzie wolą nie mówić wprost, co dokładnie mają na myśli, ponieważ zależy im nie tylko na przekazywanych treściach, ale także - a nawet bardziej - na tym, jaki wpływ ich słowa wywrą na rozmówców. Chcą zadbać o przyjazne relacje, uniknąć narzucania się i pozostawić drugiej osobie pewien wybór w omawianej sprawie - albo przynajmniej stworzyć takie wrażenie. Różni ludzie na różne sposoby starają się godzić te potencjalnie sprzeczne cele". (tłum. własne, Tannen, 1986, s. 8)
Zrozumienie dynamiki tworzonej przez style komunikacji partnerów pozwala przestać szukać winnych i lepiej orientować się w tym, co rzeczywiście się dzieje.
Źródła:
Tannen, D. (1984). Conversational style: Analyzing talk among friends. Ablex.
Tannen, D. (1986). That’s not what I meant! How conversational style makes or breaks your relations with others. William Morrow.
