Robert Noggle, profesor Central Michigan University i badacz zjawiska manipulacji, w swojej książce "Manipulation: Its Nature, Mechanisms, and Moral Status" proponuje 13 rodzajów manipulacji. Tu zostały zaprezentowane w przykładach odnoszących się do życia pary.
Noggle zauważa, że manipulację odróżnia się od innych form wpływu, takich jak racjonalne przekonywanie, negocjowanie czy przymus i proponuje własną definicję, którą nazywa teorią błędu (ang. "Mistake Account"). Według niej manipulacja to wpływ, który działa dzięki temu, że skłania drugą osobę do popełnienia błędu w jej stanach lub procesach psychicznych, czyli w przekonaniach, pragnieniach, emocjach czy w tym, na co kieruje uwagę. Część technik działa jak podstęp (na przykład granie na emocjach polega na wzbudzeniu emocji nieadekwatnej do sytuacji, a gaslighting na tym, że ktoś zaczyna przesadnie wątpić we własny, w rzeczywistości trafny osąd). Inne techniki, takie jak suszenie głowy czy presja grupy działają jak nacisk. W większości tych technik osoba manipulująca sięga po psychologiczne "dźwignie": błędy poznawcze i błędy w podejmowaniu decyzji, skłonność do wybierania natychmiastowego mniejszego dobra, zamiast odroczonego dobra większego itd. Pod względem moralnym Noggle stawia manipulację obok oszustwa twierdząc, że każda manipulacja jest zła, bo skłania drugą osobę do popełnienia błędu w myśleniu, odczuwaniu lub decydowaniu, a najbardziej rażące jej przypadki szkodzą ponadto dobrostanowi i autonomii osoby manipulowanej. Noggle przyznaje też, że choć manipulacja jest zawsze z założenia niemoralna, w skrajnych sytuacjach może być usprawiedliwiona.
1. Granie na emocjach. Osoba wywołuje określone (i nieuzasadnione realnością sytuacji) emocje u partnera_ki, by zyskać wpływ na jego_jej zachowanie. Np. opowiada z zachwytem o kimś innym, by wzbudzić zazdrość i poczuć większą kontrolę w związku.
2. Odwracanie uwagi, przesadne akcentowanie i inne taktyki zniekształcania. Osoba eksponuje wybrane fakty, a inne pomija lub pomniejsza, by partner_ka wyciągnął_ęła fałszywe wnioski, choć nie pada żadne jawne kłamstwo. Np. ma romans, ale organizuje niezwykłą, romantyczną randkę.
3. Gaslighting. Osoba podważa zaufanie partnera_ki do jego/jej własnych pamięci, spostrzeżeń i ocen. Np. na uwagę, że powiedziała coś przykrego, odpowiada: „Nic takiego nie mówiłam, znowu coś sobie wymyślasz”.
4. Zamiana gry. Osoba niepostrzeżenie zmienia ramę sytuacji, tak by zaczęły w niej obowiązywać zasady korzystniejsze dla niej. Np. w trakcie rozmowy o podziale pieniędzy czy obowiązków zaczyna mówić, że źle się czuje, i sytuacja „dwoje ludzi rozmawia o pieniądzach” zamienia się w sytuację „jedna osoba źle się czuje i trzeba jej pomóc”.
5. Społeczny dowód słuszności. Osoba powołuje się na to, co rzekomo robią lub uważają inni, by jej oczekiwania wydawały się oczywiste i uzasadnione. Np. mówi: „Wszystkie normalne pary znają nawzajem hasła do swoich telefonów”.
6. Presja grupy. Osoba wykorzystuje lęk partnera_ki przed dezaprobatą otoczenia i angażuje innych do wywierania wspólnego nacisku. Np. prosi znajomych, by przy najbliższym spotkaniu przekonywali partnera_kę do wspólnego zamieszkania.
7. Szantaż emocjonalny. Osoba grozi wycofaniem uczuć, odejściem lub własnym cierpieniem, by wymusić określone zachowanie. Np. mówi: „Jeśli pojedziesz na ten wyjazd, nie wiem, czy będę tu, kiedy wrócisz”.
8. Suszenie głowy. Osoba uporczywie ponawia tę samą prośbę lub pretensję, aż druga strona ustępuje ze zmęczenia, a nie z przekonania. Np. codziennie wraca do tematu kupna psa, aż partner_ka zgadza się, byle mieć spokój.
9. Ofensywa wdzięku. Osoba wykorzystuje swój urok, czułość lub atrakcyjność, by osłabić czujność partnera_ki i utrudnić mu_jej odmowę. Np. ubiera się seksownie i uwodzi, by zwiększyć szansę na spełnienie prośby lub uzyskanie ustępstwa.
10. Wykorzystywanie unikania konfliktów. Osoba wie, że partner_ka źle znosi kłótnie, i celowo podnosi napięcie, by skłonić go_ją do ustępstwa „dla świętego spokoju”. Np. przy każdej różnicy zdań podnosi głos i trzaska drzwiami, wiedząc, że to jej daje przewagę.
11. Wykorzystywanie reguły wzajemności. Osoba wyświadcza nieproszone przysługi lub daje prezenty, by później domagać się rewanżu w ważnych dla siebie sprawach. Np. mówi: „Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem, nie możesz mi tego odmówić”.
12. Złośliwe komplementowanie (Negging). Osoba obdarza partnera_kę dwuznacznymi komplementami podszytymi krytyką, by obniżyć jego_jej samoocenę i skłonić do zabiegania o aprobatę. Np. mówi: „Całkiem ładnie wyglądasz jak na kogoś, kto się nie maluje”.
13. Warunkowe pochlebstwo. Osoba chwali partnera_kę w sposób, który zobowiązuje do określonego zachowania: odmowa oznaczałaby zaprzeczenie pochlebnemu obrazowi siebie. Np. mówi: „Tak wspaniale zarządzasz domem, zawsze potrafisz o wszystko zadbać”, by przerzucić na partnera_kę całą odpowiedzialność za dom.
CZY JA MANIPULUJĘ? TRZY PYTANIA POMOCNICZE
A chętnym do autorefleksji proponuję takie trzy pytania:
1. Czy ten sposób reagowania mógł utrwalić się u mnie dlatego, że wcześniej pozwalał mi uzyskiwać określone rezultaty?
2. Czy gdybym wiedział_a, że moje zachowanie NIE wpłynie na drugą osobę, nadal w tej sytuacji zachował_abym się tak samo?
3. Czy czuł_abym się swobodnie, gdyby druga osoba dokładnie wiedziała, co czuję i jak podejmuję decyzję o swoim zachowaniu w tej sytuacji?
Na podstawie:
Noggle, R. (2025). Manipulation: Its nature, mechanisms, and moral status. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/9780198924920.001.0001
