Efekt hiperpersonalny to zjawisko opisane przez Josepha Walthera w 1996 roku. W określonych warunkach komunikacja zapośredniczona komputerowo, zwłaszcza tekstowa, może prowadzić do bardziej pozytywnych, intensywnych i wyidealizowanych wrażeń interpersonalnych niż porównywalna rozmowa twarzą w twarz.
Efekt hiperpersonalny to koncepcja, którą Joseph Walther opisał w 1996 roku w artykule "Computer-mediated communication: Impersonal, interpersonal, and hyperpersonal interaction". Jej główna teza brzmi: komunikacja zapośredniczona (mail, czat, komunikatory, aplikacje randkowe) może prowadzić do większej bliskości, sympatii i idealizacji niż kontakt twarzą w twarz. Było to zupełnie odmienne twierdzenie od dominującego wcześniej poglądu według którego komunikacja tekstowa jest z natury uboga i bezosobowa, więc spowalnia zaangażowanie w relacje.
Walther i inni badacze obserwowali, że grupy komunikujące się online, zwłaszcza w dłuższej perspektywie, oceniały się czasem wyżej niż grupy pracujące twarzą w twarz. Walther wskazał cztery elementy, które mogą się na to składać:
Nadawca - selektywna autoprezentacja. Pisząc, nie musimy się martwić tremą, niefortunną miną czy tym, jak wyglądamy w danym dniu. Mamy więcej kontroli nad tym, co pokazujemy drugiej osobie. Możemy przemyśleć zdanie, skasować je i napisać lepsze. Pokazujemy więc siebie w wersji bardziej wyselekcjonowanej i dopracowanej.
Odbiorca - idealizacja. Kiedy mamy mniej informacji o drugiej osobie, większego znaczenia nabierają te sygnały, które są dostępne. Na podstawie kilku pozytywnych cech - ktoś jest zabawny, podobnie myśli, wydaje się bystry - możemy zacząć budować znacznie szerszy, wyidealizowany obraz tej osoby. To mechanizm przypominający efekt aureoli: niewielka liczba pozytywnych informacji może wpływać na to, jak wyobrażamy sobie pozostałe cechy człowieka. (Ograniczona liczba sygnałów może wzmacniać pozytywne lub negatywne wrażenie).
Kanał - większa kontrola nad komunikatem. Komunikacja tekstowa, szczególnie asynchroniczna, pozwala odpowiedzieć w dowolnym momencie i daje czas na przemyślenie własnej odpowiedzi. Można edytować wiadomość przed wysłaniem, a zasoby poznawcze, które podczas rozmowy twarzą w twarz przeznaczamy między innymi na reagowanie na mimikę, ton głosu czy bezpośrednie reagowanie, można w większym stopniu wykorzystać do konstruowania własnej wypowiedzi. Sprzężenie zwrotne. Procesy zachodzące u obu osób mogą się wzajemnie wzmacniać. Jeśli zaczynam cię idealizować, mogę pisać do ciebie cieplej, bardziej otwarcie i z większym zainteresowaniem. Ty odbierasz moje zachowanie jako informację o naszej relacji i możesz odpowiedzieć podobnym ciepłem. To z kolei wzmacnia moje wcześniejsze przekonanie o tobie i o tym, co dzieje się między nami. Powstaje pętla, w której oczekiwania i zachowania mogą się wzajemnie napędzać.
Efekt hiperpersonalny ma też „ciemną” stronę. Wyidealizowany obraz powstały podczas kontaktu online może sprawić, że pierwsze spotkanie offline przyniesie wyraźne rozminięcie oczekiwań z rzeczywistością. Nie dzieje się tak zawsze, ale im więcej miejsca podczas kontaktu online pozostawało na projekcje i dopowiadanie brakujących informacji, tym większy może być kontrast między wyobrażeniem a spotkaniem z realną, znacznie bardziej złożoną osobą.
Źródło: Walther, J. B. (1996). Computer-mediated communication: Impersonal, interpersonal, and hyperpersonal interaction. Communication Research, 23(1), 3–43. https://doi.org/10.1177/009365096023001001
